Zeytinyağı Fabrikasında Lot ve Tank İzlenebilirliği Nasıl Sağlanır?

Zeytinyağı fabrikasında lot ve tank izlenebilirliği; zeytin kabulündeki hammadde kaydını sıkım partisine, sıkım partisini tank hareketlerine, tanktan çıkan yağı dolum partisine ve dolum partisini sevk edilen son ürüne bağlayan kesintisiz kayıt zinciriyle sağlanır. Tank numarası tek başına lot değildir: aynı tank zaman içinde farklı partileri barındırabilir, bir parti birden fazla tanka bölünebilir veya birden fazla kaynak kontrollü biçimde aynı tanka aktarılabilir. Bu nedenle sistemin temel görevi “hangi tankta ne var?” sorusundan çok, “bu şişedeki lot hangi kabul, üretim, tank ve transfer kayıtlarından oluştu?” sorusuna geriye ve ileriye doğru cevap verebilmektir.

Zeytinyağı fabrikasında izlenebilirlik zinciri nerede başlar, nerede biter?

İzlenebilirlik yalnız dolum sırasında etiket üzerine lot basmakla başlamaz. Zincir, işletmenin kontrolüne giren zeytinin kabul kaydından başlar; kabul kaydı üretim/sıkım partisine, üretim partisi tank hareketlerine, tank hareketleri analiz ve kalite kayıtlarına, son olarak dolum ve sevkiyat kayıtlarına bağlanır. Sistem, gerektiğinde bir son ürün lotundan kaynak girdilere ve bir hammadde/üretim partisinden etkilenen son ürünlere doğru ilerleyebilmelidir.

2026 parti/lot düzenlemesi fabrikadaki kayıt tasarımını nasıl etkiler?

11 Mart 2026’da yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Gıdaların Ait Olduğu Partiyi Tanımlayan İşaretler veya Numaralar Hakkında Tebliğ (2026/11), piyasaya arz edilen gıdalarda partinin tanımlanmasını sağlayan işaret/numara kullanımını düzenliyor. Tebliğ, parti/lot numarası veya işaretinin parti tanımına uygun verildiğine dair kayıtların gıda işletmecisi tarafından tutulmasını ve talep edildiğinde Bakanlığa sunulabilmesini istiyor. Bakanlığın 6 Nisan 2026 güncelleme notunda mevcut işletmeler için 31 Aralık 2026’ya kadar geçiş süresi bulunduğu da belirtiliyor.

Bu gereklilik “her tankın adı lot numarası olsun” anlamına gelmez. Parti tanımı; aynı koşullarda, aynı hammaddeler ve aynı üretim yöntemiyle belirli bir zaman diliminde üretilen ve aynı özellikte olması beklenen satış birimleri grubunu ifade eder. İşletme, kendi parti oluşturma kuralını üretim gerçeğine ve yürürlükteki mevzuata uygun tanımlamalı; sistem de bu kuralın nasıl uygulandığını kayıt altına almalıdır.

Lot ile tank arasındaki fark nedir?

Lot, izlenebilir bir üretim/ürün grubunu tanımlar; tank ise fiziksel depolama varlığıdır. T-03 tankı bugün Lot A’yı, boşaltılıp temizlendikten sonra yarın Lot B’yi barındırabilir. Bu yüzden tank kimliği sabit, tank içeriği ise zaman içinde değişen bir durumdur. Sistem yalnız tank kartında güncel miktarı tutarsa geçmişi kaybeder; doğru modelde her giriş, çıkış, transfer ve düzeltme ayrı hareket kaydıdır.

1. adım — Zeytin kabul kaydı nasıl tutulmalı?

Kabul kaydında en az işletmenin gerçekten kullandığı tedarik/üretici referansı, kabul tarihi-saat, miktar, zeytin çeşidi beyanı varsa bunun kaynağı, geliş şekli ve kabul statüsü tutulabilir. Bir kabul fişindeki zeytin birden fazla sıkım partisine bölünecekse sistem bu bölünmeyi desteklemelidir; kabul ID’sini doğrudan son ürün lotuna eşitlemek her işletmede doğru değildir.

• Her kabul için değişmeyen `acceptance_id` üretin.
• Kantar veya manuel miktar düzeltmelerini eski değeri ezmek yerine audit kaydıyla yönetin.
• Bir kabul kaydı birden çok üretim lotuna bölünebiliyorsa kullanılan miktarı satır bazında saklayın.
• Başka müşterinin/üreticinin kişisel verisini üretim ekranlarında gereksiz yere göstermeyin.
• Kabul iptal veya ret durumlarını fiziksel ürünün tesisteki gerçek durumuyla eşleştirin.

2. adım — Sıkım/üretim lotu nasıl oluşturulmalı?

Üretim lotu, aynı üretim koşulları altında birlikte işlenen girdileri operasyonel olarak gruplar. Sistemde yalnız “bugünkü üretim” diye tek kayıt tutmak yerine hangi kabul kayıtlarından ne kadar kullanıldığı, hattın başlangıç-bitiş zamanı ve ortaya çıkan ürün miktarı ilişkilendirilmelidir. Üretim lotu kuralı işletmenin gerçek prosesiyle uyumlu olmalıdır; sırf yazılım kolaylığı için farklı koşullardaki üretimleri tek lotta birleştirmeyin.

3. adım — Üretim lotu tanka girerken hangi kayıt oluşmalı?

Üretimden çıkan yağ tanka alındığında sistem yeni bir tank hareketi oluşturmalıdır. Hareket; kaynak üretim lotunu, hedef tankı, miktarı, zaman damgasını ve işlemi yapan kullanıcıyı bağlar. Tank kartında yalnız “410 kg” yazmak yeterli değildir; bu miktarın hangi hareketlerden oluştuğu geriye dönük görülebilmelidir.

4. adım — Tanktan tanka transfer nasıl izlenir?

T-01’den T-03’e 600 kg yağ aktarıldığında yalnız kaynak tankı azaltıp hedef tankı artırmak izlenebilirlik için yetersizdir. Tek bir transfer işlemi iki stok etkisi ve ortak bir transfer kimliğiyle kaydedilmelidir: kaynak çıkışı ve hedef girişi. Böylece hedef tanktaki içeriğin hangi kaynaktan geldiği korunur.

5. adım — Birden fazla lot aynı tanka girerse ne olur?

Bir hedef tanka birden fazla üretim lotundan yağ aktarılıyorsa sistem kaynak ilişkilerini kaybetmemelidir. İşletmenin mevzuata ve kalite prosedürüne uygun parti tanımlama kuralına göre bu işlem yeni bir izlenebilir grup/karışım kaydı doğurabilir. Yeni oluşturulan downstream lot veya blend kimliği, kendisini oluşturan tüm kaynak lotları ve miktarları referanslamalıdır.

GS1 Global Traceability Standard, batch/lot seviyesindeki izlenebilirliğin ürünün geçmişini ve etkilenebilecek miktarları ayırt etmeyi kolaylaştırdığını; dönüşüm/repacking gibi süreçlerde yeni çıktı ile orijinal girdiler arasındaki bağlantının korunması gerektiğini vurgular. Fabrika yazılımındaki transfer/karışım modeli bu temel prensibi desteklemelidir.

6. adım — Tank boşaltma ve temizlik neden izlenebilirliğin parçasıdır?

Tank fiziksel varlık olduğu için “boş” durumu yalnız miktarın sıfır olması değildir. İşletmenin hijyen prosedürüne göre boşaltma, temizlik, kontrol ve yeniden kullanıma hazır olma durumları ayrıca yönetilebilir. Önceki lot tamamen boşalmadan veya gerekli prosedür tamamlanmadan yeni ürün girişi varsa bunun etkisi kalite ve izlenebilirlik değerlendirmesine girebilir.

• Tank durumları için örnek: `in_use`, `empty_pending_cleaning`, `cleaning`, `ready`, `blocked`.
• Temizlik kaydını tank ID, tarih-saat, prosedür/iş emri ve kullanıcıyla ilişkilendirin.
• Tanktaki ölçülemeyen bakiye veya fireyi sistemde sessizce yok etmeyin; prosedüre uygun düzeltme hareketi oluşturun.
• Bakım nedeniyle kullanım dışı tankın üretim ekranında hedef olarak seçilememesini sağlayın.

7. adım — Numune ve analiz kayıtları lota mı tanka mı bağlanmalı?

Analiz sonucu hangi fiziksel ürünü temsil ediyorsa o izlenebilir nesneyle bağlanmalıdır. Tanktan alınan numune yalnız belirli tarihte o tanktaki içeriği temsil ediyorsa `sample_id`, tank hareket geçmişi ve ilgili lot ilişkileriyle saklanmalıdır. Sonraki transfer veya karışım sonrası eski analiz sonucunu yeni içeriğin otomatik sonucu gibi taşımayın.

8. adım — Tanktan doluma geçerken yeni lot ilişkisi nasıl kurulur?

Dolum emri başlatıldığında kaynak tank ve o andaki izlenebilir içerik açıkça belirlenmelidir. Aynı tanktan 500 ml cam ve 5 L teneke doldurulabilir; bu iki SKU aynı kaynak yağa bağlı olsa da son ürün kimlikleri ve ambalaj/GTIN yapıları farklıdır. Dolum lotu; kaynak tank/lot, SKU, dolum başlangıç-bitiş zamanı, dolan miktar/adet ve etiket parti kodunu bağlamalıdır.

9. adım — Etiket lot kodu yazılım kayıtlarıyla nasıl eşleşmeli?

Etikette görünen lot kodu, sistemde sorgulanabilir bir kayıt anahtarı veya deterministik kural üzerinden ilgili dolum/parti kaydına çözülmelidir. Kullanıcı etikette `L061026B` gördüğünde yazılım bu koddan ilgili dolum lotunu, kaynak tankı, tankın kaynak lotlarını ve kabul kayıtlarını bulabilmelidir. Kodun kısa olması sorun değildir; önemli olan arka plandaki zincirin tek anlamlı ve kayıtlı olmasıdır.

2026/11 Tebliği, kullanılan parti/lot numarası veya işaretinin Tebliğdeki parti tanımına uygunluğuna ilişkin kaydın tutulmasını gerektiriyor. Bu nedenle lot kodu formatını yalnız görsel tercih olarak değil, yazılı bir kodlama kuralı ve sistem kaydıyla birlikte yönetin.

10. adım — Sevkiyat lot bazında nasıl izlenmeli?

Son ürün deposunda yalnız SKU miktarı tutmak geri çağırma veya kalite incelemesi için yetersiz olabilir. Sevkiyat satırında SKU ile birlikte lot kodu ve miktar tutulursa bir lotun hangi müşterilere/kanallara gittiği ileriye doğru izlenebilir. Aynı sipariş içinde aynı SKU’nun iki farklı lotu varsa iki lot satırı veya ayrıntı ilişkisi saklanmalıdır.

Bir lot için geri çağırma/inceleme simülasyonu nasıl yapılır?

İyi bir izlenebilirlik sistemi yalnız kayıt toplamaz; gerektiğinde zinciri kısa sürede çözebilir. Örneğin `L061026B` için test başlatıldığında sistem dolum kaydını, kaynak T-04 tankını, bu tankı oluşturan PRD-A/PRD-B gibi lotları ve bunların kabul kayıtlarını göstermelidir. İleriye doğru sorguda ise bu lotun hangi stok konumlarında kaldığı ve hangi sevkiyatlara gittiği görülebilmelidir.

• Geriye doğru test: son ürün lotu → dolum → tank/blend → üretim lotu → kabul/tedarik kaydı.
• İleriye doğru test: kabul/üretim lotu → tank/blend → dolum lotları → mevcut stok ve sevkiyatlar.
• Test sonucuna sorgu başlangıç-bitiş süresini ve eksik bağlantıları kaydedin.
• Yılda/periodik olarak yapılacak gerçek izlenebilirlik test sıklığını işletmenin mevzuat ve kalite sistemi belirlemelidir; yazılım bu testlerin kaydını desteklemelidir.

Kütle dengesi neden kritik bir kontrol?

İzlenebilirlik yalnız kimlik ilişkisi değil, miktar ilişkisidir. 1.000 kg kaynak ürünün 1.400 kg son ürüne dönüşmesi kayıt hatasını gösterir. Her üretim, transfer ve dolum aşamasında giriş, çıkış, fire, numune ve düzeltmeler toplamı kontrol edilebilir olmalıdır. Kütle dengesi sıfır fark vermek zorunda olmayabilir; ancak kabul edilen tolerans ve kayıp nedenleri prosedürle tanımlanmalıdır.

Kim neyi değiştirdi bilgisi neden tutulmalı?

Lot/tank sisteminde geçmiş kaydı doğrudan düzenlemek izlenebilirliği zayıflatır. Yanlış miktar girildiyse eski kaydı görünmez biçimde değiştirmek yerine yetkili düzeltme işlemi oluşturmak daha güvenlidir. Audit log; kaydın kim tarafından, ne zaman, hangi eski ve yeni değerle ve hangi nedenle değiştirildiğini gösterebilmelidir.

• Üretim lotunu silmek yerine iptal/void statüsü kullanın.
• Tank transferini tamamlandıktan sonra geri almak gerekiyorsa ters hareket veya kontrollü düzeltme kaydı oluşturun.
• Lot kodu basıldıktan sonra değişiklik gerekiyorsa eski kodla yeni kod arasındaki ilişkiyi saklayın.
• Yönetici yetkisi gerektiren işlemleri rol bazlı sınırlayın.
• Audit kayıtlarının normal kullanıcı tarafından değiştirilememesini sağlayın.

Tank, lot ve dolum işlemlerinde barkod kullanmak gerekli mi?

Barkod zorunlu bir mimari değildir; doğru veri modelini hızlandıran giriş aracıdır. Tank üzerinde sabit tank barkodu, üretim fişinde lot barkodu ve dolum emrinde görev barkodu kullanılabilir. Operatör T-04 barkodunu okuttuğunda sistem yalnız o tankı seçmeli; hangi ürünün tanka girdiği ayrıca lot/iş emri üzerinden doğrulanmalıdır. Tek barkodun hem tankı hem lotu temsil etmesini beklemek fiziksel varlık ile ürün kimliğini karıştırır.

Atölyelerde barkodlu iş emri yaklaşımında olduğu gibi tarama, operatörün doğru kaydı hızlı bulmasını sağlar; fakat işlem kuralları, yetki, miktar doğrulaması ve offline/bağlantı kesintisi senaryoları ayrıca tasarlanmalıdır.

Fabrika ağ bağlantısı kesilirse izlenebilirlik kaydı nasıl korunur?

Üretim hattında bağlantı kesilmesi kayıt zincirini koparmamalıdır. Kritik hareketler yerel kuyruğa alınacaksa her işlemin tekil `event_id` değeri olmalı; tekrar senkronizasyonda aynı transfer/dolum hareketi iki kez yazılmamalıdır. Offline işlem zamanı ile sunucuya ulaşma zamanı ayrı tutulmalı, kullanıcı çevrimdışı olduğunu ekranda görebilmelidir.

Yazılımda minimum tablolar / varlıklar neler olabilir?

Kurgusal örnek: Akhisar’da 6 tanklı zeytinyağı fabrikası

Akhisar’da iki sıkım hattı ve T-01–T-06 arasında altı depolama tankı bulunan kurgusal “Gediz Ova Yağ” fabrikasını düşünelim. Sabah ACC-410 ve ACC-411 kabul kayıtlarından PRD-1007 üretim lotu oluşuyor. Çıkan yağın 380 kg’ı T-02’ye, 140 kg’ı T-03’e aktarılıyor. Öğleden sonra T-02 içeriğinin 300 kg’ı T-05’e transfer ediliyor. Bu firma, miktarlar ve kodlar tamamen öğretici örnektir; gerçek Akhisar Dijital müşterisi veya gerçek üretim kaydı değildir.

Ertesi gün T-05 içeriğinden 1 L cam ürün doldurulduğunda FILL-210 ve etiket lotu L071026A oluşuyor. L071026A sorgulandığında sistem FILL-210 → T-05 hareketleri → PRD-1007 → ACC-410/411 zincirini gösteriyor. Aynı PRD-1007’den T-03’te kalan ürün daha sonra başka doluma giderse ileriye doğru sorgu iki son ürün lotunu da gösterebiliyor.

30 günde lot ve tank izlenebilirliği nasıl kurulabilir?

• 1–3. gün: Mevcut kabul, sıkım, tank, analiz, dolum ve sevkiyat formlarını toplayın; hangi kodların gerçekten kullanıldığını çıkarın.
• 4–6. gün: `acceptance_id`, `production_lot_id`, `tank_id`, `movement_id`, `fill_lot_id` ve etiket lot kodunun görevini ayrı ayrı tanımlayın.
• 7–9. gün: Tank giriş/çıkış/transfer ve karışım kurallarını gerçek üretim ekibiyle süreç haritasına dökün.
• 10–12. gün: Parti/lot kodlama prosedürünü 2026/11 ve özel ürün mevzuatı açısından yetkin sorumluyla doğrulayın.
• 13–16. gün: Kabul → üretim → tank hareketi → dolum veri modelini test ortamında kurun.
• 17–19. gün: Kütle dengesi, tank bakiye hesaplama, numune/analiz ve blokaj statülerini ekleyin.
• 20–22. gün: Etiket lot kodundan geriye doğru zincir ve üretim lotundan ileriye doğru sevkiyat sorgularını geliştirin.
• 23–24. gün: Barkod/okuyucu kullanılacaksa tank ve lot kimliklerini ayrı tutarak pilot edin.
• 25–26. gün: Offline/idempotency ve yetki/audit-log senaryolarını test edin.
• 27–28. gün: En az üç kurgusal lotla ileri/geri izlenebilirlik tatbikatı ve kütle dengesi testi yapın.
• 29–30. gün: Operatör ekranlarını sadeleştirin, prosedürü yazın ve gerçek geçiş öncesi mevzuat/kalite onayı alın.

Canlıya almadan önce 14 maddelik kontrol